de ferhengên ji

HELBESTAN

Ji dema ku Qiptiyan, wekî neteweyên din an sazûmanên zimanî, hewce hîs kirin ku di destê wan de hebe hevrehên peyvên zimanê wan, rast an jî teqrîb, hewl hat dayîn ku lîsteyên hûrgelî yên peyvên duzimanî bên çêkirin; Dibe ku ev bi tenê bav û kalên ferhengên Koptîk ên nûjen têne hesibandin. Bi gelemperî, ev lîste an rêza peyvan dişopînin ku ew di metna taybetî ya ku diviyabû were wergerandin de têne dîtin, an jî rêzek kêm-zêde "mantiqî" bi ji hêla mijar an mijaran ve têne damezirandin.

Ji ber vê yekê, her çend zimanê Kiptî tenê di destpêka hebûna xweya edebî de bû, dema Xiristiyantiyê dest bi belavbûna nav beşa gelheyê kir ku hema hema tenê Koptî bû û bi Grekî nizanîbû, hewcedarî bi ferhengokên Greko-Koptî hebû. (Di destpêkê de Xiristiyanî bi xebatên bi Grekî, û bi taybetî jî di meydanên Grekaxêv de belav bû.)

Pirtûka kevnar a Kopîk a heyî kevintirîn di destan de ye bi zaravayê MESOKEMIC ku xuya ye ji nîvê duyemîn a sedsala sêyemîn e (Bell û Thompson, 1925). Dûv re, heke karanîna bê guman berdewam ji çêkirina vegotinên weha pêk dihatin (Bell and Crum, 1925, destnivîsa sedsala şeşan, idiolectal S = Sa or S1) Dibe ku di heman demê de hewcedarîyên guncanîyên Latînî-Kopî an Latînî-Grek-Kopî hebin jî; yek ji wan ji hêla dorûbera yekem a sedsala şeşan ve hatî parastin (bi eşkere zimanek Kotî) S; cf. Schubart, 1913).

Di nîvê sedsala heftan de, Misir ji hêla Ereban ve carek û her tiştî hate dagirkirin û dagirkirin. Ev bûyera ji bo pêşerojê ya zimanê Coptîk diyar bû. Di serdema Bizantîn de, digel hevkarî û geşedana dêrê Kopî, ev idiom helwesta xwe li ser asta edebî xurt kir. Jimareke mezin ji nivîsarên wêjeyî li yek an ji devokên cihê yên Misrê Roman wergerandine. Li vir û li wir jî du destnivîsên Greco-Coptic duzimanî jî hatine kopî kirin (Treu, 1965), lê di berhevdanê de bi destnivîsên yekpare yên Coptîk, ew îstîsna ne.

Bi vî rengî, di hatina ereban de, Kopîcî bi zana bû. Destpêkê, ereban bi ceribandina karanîna Yewnanî di rêveberiya Misrê de giringiya xwe zêde kir; û dema ku ji ya heftemîn heya navîn a sedsala heştemîn Yewnanî bi pêşketinê ji belgeyên Misirê winda bû, Coptîk cihê xwe girt, û hingê ew ji destpêka sedsala neh de daket. Wê hingê, berbanga xwe de, bi erebî, jixwe ji bo sed sal şûn de li şûna Koptîk di rêveberiyê de bû û ji bo wê yekê berdewam kir berbi zirarê Koptîk, zû zû ew hema hema li her deverê di nivîsên îdarî de peyda kir.

Bi vê rêgeziya nû ya siyaseta Ereban li Misrê, sedsala nehan bi vî rengî tedbîrên yekem ên ku hebûna zimanê Koptî tehdîd kirin xuya kirin. Herî dawî di destpêkê de hinek serketî li ber xwe da, lê di bin zextên berdewam de berxwedana wê gav bi gav têk çû û vala derneket. Di sedsala dehemîn de Erebî ji dîndarên Kiptî re dihat hîn kirin (Casanova, 1901). Ji sedsala yanzdehan û pê de, li hin herêmên Misrê, Kiptî tenê bi kêmasî dihat fam kirin, û ji sedsala yazdehan heya çardehan, wêjevanên Qîptî bi berhevkirina rêzimanan û berî her tiştî, xwestin ku vê îhmalkirinê baş bikin. ferhengokan (kêmtir bi Greko-Kopto-Erebî, yên kevnar ên Greko-Koptî yên ku bi Erebî ve hatine adaptekirin).

Dengbêjek wusa hate gotin SULLAM (pirjimar, en.wiktionary.org salalim (Noun) an scala, û bê a sullam Van rêzimanan tenê ji hêla kesên ku ew hîn bûn bi zimanê Coptîk ve dikare bi dijwarî were bikar anîn. Piraniya wan tenê BOHAIRIC, nemaze yên pîrozkirî didin Scala magna ji Ebû El-Barakat (sedsala çardehan; cf. Mallon, 1906-1907; Munier, 1930; van Lantschoot, 1948). Lêbelê, yên din, SAHIDIC li tenişta Bohairic danîn, jorîn leksîkên li dû rêzimana navdar Athanasius Qus (sedsala çardehê) û ya Anba Yuhanna ya Samannud (sedsala sêyemîn) di kodika kopt 44 de li Pirtûkxaneya Neteweyî, Parîs.

Van ferhengokan, mîna ferhengokên berê, cûdahiyê naxin navbera peyvên Koptî yên bi eslê xwe Misrî û yên ne-Misrî (bi piranî Yunanî). Bi vî rengî, ew bi ruhê zimanê Koptî re ku tê de, ji bilî hin pir pispor, di ahengek bêkêmasî de ne. bi karanîna pir kêm, piraniya peyvên bi eslê xwe Yewnanî ne peyvên biyanî lê bi rastî Kiptî bûn, ji ber heman sedemê ku peyvên bi eslê xwe faraonî ne (binêre VOCABULARY, KOPTO-YONANÎ).

Lêbelê, zanyarên Ewropî, yên ku ji sedsala panzdehan, û hîn jî bêtir ji davêjê heftê-heftê, eleqeyek ji vî zimanî digirtin, ji nişkavek pir cihêreng dinihêrî. Ew bi tena serê xwe Kopî nebû, zimanek ku bi pratîkî mirî bû, ku bala wan bikişand, lê bi rengek tenê koptîk wekî forma yekane gihîştî, lêbelê, ji zimanê Misirê kevnar derxist (ji xilaskirin û belengaz) Ew bi rêya Coptîk bû ku wan hêvî dikir ku rojek bigihîje têgihîştina hieroglyphs, û bi rastî ev riya ku bi dawiyê di encama serkeftina Champollion de di 1822 de çû.

piştî ku Aegyptiaca Restituta ji A. Kircher (1643) û pirtûka destnivîsê ya Fell di dawiya sedsala heftemîn de (ya yekem ku tê de peyvan bi alfabeyî hatine rêz kirin; cf. Quatremière, 1808), çend lehce û ferhengên girîng li Ewropa di vê yekê de ronahî dîtin. sedsalên heştemîn û dehsala nozdehan (ji serî de, Lacroze and Scholtz, 1775, S û B; Tattam, 1853, S, B, û hebkî F). Karatek bi qalîteya berbiçav a berbiçav ji ya ku berê xuya bû ji hêla Peyron ve (1835, S, B, û hebkî F); ev pirtûk di leksografiya Kopî de pêşkeftinek berbiçav e.

Cara yekem, peyvên Koptî yên xweser mîna yên di piraniya zimanên semîtîk de hatine dabeş kirin, di rêza yekem de konsonantan û tenê di moda duyemîn de dengdar têne hesibandin. Ev pergal dihêle ku bi rengek xwezayî, cûrbecûr cûrbecûr cûrbecûr zaravayên yek peyva Koptîkî were danîn, ji ber ku ew pir caran di dengdêrên xwe de, ne di konsonantên xwe de ji hev cihê dibin. Ji bo tiştek din, ew şêwirmendiya ferhengên Koptîk ji bikarhênerên wan ên sereke re hêsantir dike, bi zimanê pharaonîkî re, ku di gelemperî de bi tenê di konsonantan de bi nivîsandinê ve têne vegotin, fêr dibin.

Lêbelê, paralel bi pêşkeftina lêkolînên Koptî li Ewropayê, û bê guman ji hêla têkiliyên ku li Misrê di navbera û Kiptî, çend kesayetiyên Kiptî hewil dan ku vî zimanê kevnar bi rengek cûrbecûr Bohairic vejînin. Karê wan bi bingehîn di kevneşopiya rêzimanên xweser ên sedsalên sêzdehan û çardehan de radiweste, lê ew dikare ji Koptologên Ewropî re jî xizmetê bike. Ferhengên sereke yên ku di çarçoveya vê çalakiya bi rastî ya Koptî de hatine weşandin di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de derketin (Barsum, 1882; Labib, 1915).

Di sedsala bîstan de li Ewrûpa xuyangê yekem Ferhenga etîmolojî ya Kopî dît, ku bi zexmî girêdana di navbera leksîkên Kopt û hevalbendên wan de ji bo faraonîk Misrî pêk anî (Spiegelberg, 1921; S, A, L [gazî kir A2], F, û B); lê ev ferheng, li ser etîmolojiyê hûr dibe, tenê pir bi kurtayî formên cuda yên nivîskî û maneya peyvan dide. Mirov dikare texmîn bike ku, bi zanebûn amadekariyên ku Crum ji bo çapkirina ferhengoka xwe ya mezin çêkiribû, Spiegelberg pêşî ji ramana xebatek wekî dewlemendiya wî ya pêşbazî dûr dixwest.

Crum xebata xwe li felq weşand û ew temam kir di şeva Worlderê Cihana II-an (1939; S, A, L [gazî kir A2], F, û B). Her çend hebkî li vir û wir (li wir ji nû ve pirtirîn nû û girîng hene) ji sala 1939-an vir ve hatine kifş kirin, xebata mizgefta Crum hema bêje pîr bûye, û mirov dikare pejirîne ku ew ji îro û pê ve jî ji hêla herî baş ferhengoka koptîk (herî dewlemend û rastîn) ye. derxistina Koltolog û Misirologi ye. Bi vî rengî, pêncî sal piştî temamkirina wê hêj nehatiye cih.

Lêbelê, leystoktorên Kopyayê neçalak dimînin; wan bi awayên cûrbecûr digerin da ku ferman bidin ku materyalê nû ya ku ji zû de di destê wan de ye 1939 (bi navgîniya Bodmer Papyri, nivîsên Nag Hammadî, û şahidên din ên Koptîk, yên ku hêja kêmtir naskirî ne, hê bêtir eleqedar in).

Vê materyalê hebûna pir zarav û subdelektên ku heya niha tam nediyar an têne zanîn tenê di derheqê kêmasiyên dûr de diyar dike, ewqas formek nişan dide, ku ew nekarin bi rengek baş bêne diyarkirin û bi pergalî werin bikar anîn (Kasser, 1964, 1966). Spiegelberg kevn e Handwörterbuch di heman demê de ji nû ve hate çap kirin jî, lêbelê piştî revîzyonek ewqas kûr ku ew bi pratîkî xebateke nû çêkir (Westendorf, 1977); Ev pirtûk, bi tevahî berhev, her çend carinan bêyî ku fikariyek girîng hebe, materyalê ku ji nivîskarê xwe re peyda dibe, ji bo şêwirmendiya bilez xizmetek mezin e.

Hîn dimîne ku ji bo kesên ku vekolînên wan di kûrahiyek mezintir de şêwirmendiyê hewce dike, tenê Crum (1939) bi rastî têr e. Ji ber vê yekê Coptolojî hewcehiyek bilez a ji bo ferhengek nû ya Coptîk, bi tevahî û berbiçav, di nav de lexemesên Coptîk ên Autochthonous, Copto-Greek, û Copto-Arabic. Xebatek wusa niha li Swîsreyê di amadekariyê de ye (Kasser, 1972). A nû ferheng étymologique de la langue copte (Vycichl, 1983) her weha li Cenevreyê jî hatî amade kirin û li Louvain hatî weşandin.

BIBLIOGRAPHY

  • Bachatly, C. de Phoebammon dans la Thébaïde, Vol. 2, rûpel 33-34, 40-42. Qahîre, 1965.
  • Barsum, I.. El-Xerîdat el-Bahiyah fî Usul el-Lughat el-Kibtiyah. Qahîre, 1882.
  • Bell, HI, û WE Crum. "Gotarek Grek-Kopî." aegyptus 6 (1925): 177-226.
  • Bell, HI, û H. Thompson. "Gotarek Grek-Kopî ji Hosea û Amos." Kovara Arkeolojiya Misrê 11 (1925): 241-46. Casanova, P. "Un Texte arabe transcrit rexneyên li ser xwe dide." Bultena de l'Institut français d'archéologie orientale 1 (1901): 1-20. Cerny, J. Ferhenga Etîmolojîk a Kopî. Cambridge, 1976. Crum, WE Ferhengek Koptîkî. Oxford, 1939
  • Kasser, R.    Compléments au dictionnaire copte de Crum. Bibliothèque d'études coptes 7. Qahîre, 1964.
  • . "Complements morfologiques au dictionnaire de Crum, vocabulaire caractéristique des quatre nouveaux dialectes coptes: P, M, H et G.” Bulletin de l'Institut français d'archéologie orientale 64 (1966): 19-66.
  • . Les Dictionnaires kopiyan dike. " Li Textes et langages de l'Egypte pharaonique: Hammage à Jean-François Champollion à l'occasion du cent-cinquantiéme anniversaire du déchiffrement des hiéroglyphes (1822-1972), Vol. 1, rûpel 209-216. Qahîre, [1972].
  • Kircher, A. Aegyptiaca Restituta, Tripartitum. Quo Linguae Coptae sive Idiomatis Illius Primaeui Aegyptiorum Pharaonici, Vetustate Temporum Paene Collapsi, ex Abstrusis Arabum Monumentis, Plena Instauratio Continetur. Cui Adnectitur Supplementum Earum Rerum, li Prodromo Copto, û Opere Hoc Tripartito, an Omissa, an Obscurius Tradita Sunt. Romayî, 1643.
  • Krall, J. "Restt koptischer Schulbücherliteratur." Mittheilungen aus der Sammlung der Papyrus Erzherzog Rainer 4 (1888): 126-35.
  • Labib, CJ pilexikon n] acpi ntem niremn, / mi. Qahîre, 1895-1915.
  • Lacroze, MV de. Lexicon Aegyptiaco-Latinum ex Veteribus Illius Linguae Monumentis Summo Studio Collectum and Elaboratum. Quod in Compendium Redegit Ita ut Nullae Voces Aegyptiacae, Nullaeque Earum Significationses Omitterentur Mesîh. Scholtz. Notulas Quasdam, û Indeksên Adjecit Carolus Godofredus Woide. Oxford, 1775
  • Lantschoot, A. van. Un Précursur d'Athanase Kircher, Thomas Obicini et la Scala Vat. cotmeha 71. Louvain, 1948
  • Mallon, A. "Une olecole de savants égyptiens au moyen age". Mélanges de l'Université Saint-Joseph de Beyrouth 1 (1906):109-131; 2 (1907):213-64.
  • Munier, H. 44 de la Bibliothèque Nationale de Paris, Vol. 1, Transkrîpsîyon. Bibliothèque d'études coptes 2. Qahîre, 1930.
  • Osing, J. Nirxandina J. Cerny, Ferhenga Etîmolojîk a Kopî. Kovara Arkeolojiya Misrê 64 (1978): 186-89.
  • Parthey, GFC Vocabularium Coptico-Latinum et Latino- Copticum e Peyroni et Tattami Lexicis Concinavit G. Parthey. Accedunt Elenchus Episcopatuum Aegypti, Indeksa Aegypti Geographicus Coptico-Latinus, Indeksa Aegypti Geographicus Latino-Copticus, Vocabula Aegyptia a Scriptoribus Graecis Explicata, Vocabula Aegyptia a Scriptoribus Latinis Explicata. Berlîn, 1844.
  • Peyron, VA Lêksîkî Linguae Copticae. Torîn, 1835.
  • Polotsky, HJ Review of WE Crum, Ferhengek Koptîkî. Kovara Arkeolojiya Misrê 25 (1939):109-1 13.
  • Quatremére, EM Rexneyên rexneyê û dîrokên sur la langue et la littérature de l'Egypte recherches Parîs, 1808.
  • Schubart, W. “Ein lateinisch--koptisches Gesprächbuch." Klio 13 (1913): 27-38.
  • Spiegelberg, W. Koptisches Handwörterbuch. Heidelberg, 1921. Tattam, H. Leksîkî Aegyptiaco-Latinum, berê Veteribus Linguae
  • Monumentis, et ex Operibus La Crozii, Woidii, et Aliorum, Summo Studio Congestum, cum Indice Vocum Latinarum. Oxford, 1835
  • Till, WC "Achmîmische Berichtigungen und Ergänzungen zu Spiegelbergs Koptisches Handwörterbuch." für ägyptische Sprache und Altertumskunde 62 (1927): 115-30.
  • Treu, K. ”-koptische Bilinguen des Neuen Testaments. ” Li Koptologische Studien in der DDR, rûpelê 95-100. zanistî der Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg, Sonderheft. Halle, 1965.
  • Vycichl, W. Dictionarynaire étymologique de la langue copte. Louvain, 1983.
  • Westendorf, W. Koptisches Handwörterbuch, bebeitet auf Grund des Koptischen Handwörterbuchs von Wilhelm Spiegelberg. Heidelberg, 1977

RODOLPHE KASSER